Mal rejimi, eşlerin mallarının evlilik süresince kime ait sayılacağını, nasıl yönetileceğini ve evlilik sona erdiğinde nasıl paylaşılacağını belirler. Türk Medeni Kanunu dört mal rejimi düzenler; eşler bunlardan birini seçmemişse yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır (TMK m. 202). Bu yazıda mal rejiminin ne olduğunu, yasal mal rejimini, dört rejim türünü, 2002 öncesi evliliklerin durumunu ve mal rejiminin ne zaman sona erdiğini açıklıyoruz.
Mal Rejimi Nedir?
Mal rejimi, eşlerin evlilik süresince sahip oldukları malların kime ait sayılacağını, bu malların nasıl yönetileceğini, borçlardan kimin sorumlu olacağını ve evlilik sona erdiğinde malların nasıl paylaşılacağını belirleyen kurallar bütünüdür. Türk Medeni Kanunu dört mal rejimi düzenler. Eşler bunlardan birini mal rejimi sözleşmesiyle seçmemişse kanunun belirlediği rejim, yani yasal mal rejimi uygulanır.
Yasal Mal Rejimi Nedir?
Yasal mal rejimi, eşlerin başka bir rejim seçmemeleri hâlinde kendiliğinden uygulanan rejimdir. Türk hukukunda yasal mal rejimi edinilmiş mallara katılma rejimidir: eşler arasında edinilmiş mallara katılma rejiminin uygulanması asıldır; eşler, mal rejimi sözleşmesiyle kanunda belirlenen diğer rejimlerden birini kabul edebilirler (TMK m. 202).
Bu rejim, edinilmiş mallar ile eşlerden her birinin kişisel mallarını kapsar (TMK m. 218). Evlilik sürerken her eş kendi mallarının sahibidir; rejim sona erdiğinde her eş, diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur (TMK m. 236). Hangi malın edinilmiş, hangisinin kişisel mal sayıldığını ve katılma alacağının nasıl hesaplandığını Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi yazımızda ayrıntılı anlattık.
Mal Rejimi Türleri Nelerdir?
Türk Medeni Kanunu’nda dört mal rejimi vardır. Biri yasal rejimdir, diğer üçü mal rejimi sözleşmesiyle seçilebilir:
| Rejim | Dayanak | Temel özellik |
|---|---|---|
| Edinilmiş mallara katılma (yasal rejim) | TMK m. 218 vd. | Her eş kendi mallarının sahibidir; rejim sona erdiğinde her eş diğerine ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur (m. 236). |
| Mal ayrılığı | TMK m. 242-243 | Her eş kendi malvarlığı üzerinde yönetim, yararlanma ve tasarruf haklarını korur (m. 242). |
| Paylaşmalı mal ayrılığı | TMK m. 244 vd. | Her eş kendi malvarlığı üzerinde yönetim, yararlanma ve tasarruf haklarını korur (m. 244); rejim kurulduktan sonra edinilip ailenin ortak kullanım ve yararlanmasına özgülenen mallar ile ailenin ekonomik geleceğini güvence altına almaya yönelik yatırımlar, rejim sona erdiğinde eşit olarak paylaşılır (m. 250). |
| Mal ortaklığı | TMK m. 256 vd. | Ortaklık malları ile eşlerin kişisel mallarını kapsar; eşler ortaklık mallarına bölünmemiş bir bütün olarak sahip olur (m. 256, 257). |
Mal ayrılığı rejiminde ispat, borçlardan sorumluluk ve paylı mülkün özgülenmesi konularında paylaşmalı mal ayrılığı rejimine ilişkin hükümler uygulanır (TMK m. 243). Ayrıntılar için Mal Ayrılığı Rejimi yazımıza; rejimlerin sözleşmeyle nasıl seçildiği için Mal Rejimi Sözleşmesi yazımıza bakabilirsiniz.
Yasal Mal Rejimi Ne Zaman Değişti? 2002 Öncesi Evlilikler
Edinilmiş mallara katılma rejimi, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun yürürlüğe girdiği 1 Ocak 2002’den beri yasal mal rejimidir. Bu tarihten önce yasal mal rejimi mal ayrılığıydı.
1 Ocak 2002’den önce evlenmiş olan eşler arasında bu tarihe kadar tabi oldukları mal rejimi devam eder. Eşler, Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten başlayarak bir yıl içinde başka bir mal rejimi seçmemişlerse, bu tarihten geçerli olmak üzere yasal mal rejimini seçmiş sayılırlar (4722 sayılı Kanun m. 10).
Bu nedenle 2002’den önce evlenen eşlerin malları iki döneme ayrılarak değerlendirilir: 1 Ocak 2002’ye kadar olan dönem önceki rejime, sonrası edinilmiş mallara katılma rejimine tabidir. 2002 öncesi döneme ait katkılar için Katkı Payı Alacağı Davası yazımıza bakabilirsiniz.
Mal Rejimi Nasıl Seçilir ve Değiştirilir?
Eşler mal rejimi sözleşmesi yapmak zorunda değildir; sözleşme yapılmamışsa yasal mal rejimi geçerlidir. Başka bir rejim seçmek isteyen eşler için kurallar şöyledir:
- Mal rejimi sözleşmesi evlenmeden önce veya sonra yapılabilir. Taraflar istedikleri mal rejimini ancak kanunda yazılı sınırlar içinde seçebilir, kaldırabilir veya değiştirebilir (TMK m. 203).
- Sözleşme, ancak ayırt etme gücüne sahip olanlar tarafından yapılabilir; küçükler ile kısıtlılar yasal temsilcilerinin rızasını almak zorundadır (TMK m. 204).
- Sözleşme noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır. Taraflar, evlenme başvurusu sırasında hangi mal rejimini seçtiklerini yazılı olarak da bildirebilirler (TMK m. 205).
Haklı bir sebep varsa hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine mevcut mal rejiminin mal ayrılığına dönüşmesine de karar verebilir (TMK m. 206).
Edinilmiş Mal Nedir?
Edinilmiş mal, her eşin bu mal rejiminin devamı süresince karşılığını vererek elde ettiği malvarlığı değerleridir (TMK m. 219). Maaş, emekli ikramiyesi ve kişisel malların gelirleri bu gruptadır. Miras yoluyla ya da karşılıksız kazanılan mallar ile rejimin başlangıcında eşe ait olan mallar ise kişisel maldır (TMK m. 220). Hangi malın hangi gruba girdiğini Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi yazımızdaki tabloda görebilirsiniz.
Yasal Mal Rejimi Ne Zaman Sona Erer?
Edinilmiş mallara katılma rejimini sona erdiren sebepler TMK m. 225’te düzenlenmiştir. TMK m. 225’e göre;
- Mal rejimi, eşlerden birinin ölümü veya başka bir mal rejiminin kabulüyle sona erer.
- Mahkemece evliliğin iptal veya boşanma sebebiyle sona erdirilmesine veya mal ayrılığına geçilmesine karar verilmesi hâllerinde, mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer.
Eşlerden Birinin Ölümü Sebebiyle Sona Erme
TMK m. 225/1’de belirtildiği üzere ölüm ile eşler arasındaki yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma rejimi kendiliğinden sona ermektedir. Eşlerden birinin ölüm anı, edinilmiş mallara katılma rejiminin sona erdiği andır. Bu sebeple ölen eşin ölüm zamanının tespit edilmesi gerekmektedir.
Ölüm Karinesi
Bir kimse, ölümüne kesin gözle bakılmayı gerektiren durumlar içinde kaybolursa, cesedi bulunamamış olsa bile gerçekten ölmüş sayılır (TMK m. 31). Bu durumda o yerin en büyük mülki amirinin emriyle kütüğe ölü kaydı düşürülür (TMK m. 44). Ölüm karinesinin hukuki sonuçları ölümde olduğu gibidir; bu sebeple eşlerden biri için ölüm karinesinin bulunduğu durumda da edinilmiş mallara katılma rejimi sona ermektedir.
Birlikte Ölüm Karinesi
Birden fazla kişiden hangisinin önce veya sonra öldüğü ispat edilemezse, hepsi aynı anda ölmüş sayılır (TMK m. 29/2).
Mal Rejiminin Değiştirilmesi (Eşlerin Kararıyla)
Eşler evlenmeden önce veya sonra mal rejimi sözleşmesiyle Türk Medeni Kanunu’nda belirtilen diğer mal rejimlerinden birini seçebilirler. Eşlerin evlendikten sonra yaptıkları mal rejimi sözleşmesiyle başka bir mal rejimini kabul etmeleri hâlinde edinilmiş mallara katılma rejimi sona erer (TMK m. 225/1) ve tasfiye edilir.
Mahkeme Tarafından Evliliğin Sona Erdirilmesi
TMK m. 225/2’ye göre, mahkeme tarafından evliliğin iptal veya boşanma sebebiyle sona erdirilmesine karar verilirse, edinilmiş mallara katılma rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer. Burada dikkat edilmesi gereken husus şudur: mal rejiminin sona ermesi iptal veya boşanma kararına bağlı olduğundan, tasfiyenin yapılabilmesi için bu kararın kesinleşmesi beklenir.
Mahkeme Tarafından Mal Ayrılığı Rejimine Geçilmesine Karar Verilmesi
Haklı bir sebep varsa hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine mevcut mal rejiminin mal ayrılığına dönüşmesine karar verebilir (TMK m. 206). Burada eşlerin sözleşmeyle mal ayrılığına geçmesinden farklı olarak yargısal yoldan bir geçiş vardır; bu nedenle “olağanüstü mal rejimi”nden söz edilir.
Bu durumda edinilmiş mallara katılma rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225/2); önceki mal rejiminin tasfiyesi, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça, o rejime ilişkin hükümlere göre yapılır (TMK m. 212).
Yasal Mal Rejiminin Tasfiyesi
Mal rejimi sona erdiğinde tasfiye yapılır: her eş diğer eşte bulunan mallarını geri alır (TMK m. 226), eşlerin edinilmiş ve kişisel malları ayrılır ve her eş diğerine ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur (TMK m. 236). Mal rejiminin sona erdiği sırada mevcut olan edinilmiş mallar tasfiye anındaki değerleriyle hesaba katılır (TMK m. 235).
Tasfiye sırasında paylı mülkiyete konu bir mal varsa, eşlerden biri daha üstün bir yararı olduğunu ispat etmek ve diğerinin payını ödemek suretiyle o malın bölünmeden kendisine verilmesini isteyebilir (TMK m. 226/2).
Dava süreci ve zamanaşımı için Mal Rejiminin Tasfiyesi Davası yazımıza, bir eşin diğerinin malına katkısı için değer artış payı yazımıza bakabilirsiniz.
Yasal Mal Rejimi Davasında Görevli ve Yetkili Mahkeme Hangisidir?
Yasal mal rejiminin tasfiyesi davalarında görevli mahkeme aile mahkemesidir (4787 sayılı Kanun m. 4).
Yetkili mahkeme ise; mal rejiminin ölümle sona ermesi durumunda ölenin son yerleşim yeri mahkemesi, boşanmaya, evliliğin iptaline veya hâkim tarafından mal ayrılığına karar verilmesi durumunda bu davalarda yetkili olan mahkeme, diğer durumlarda ise davalı eşin yerleşim yeri mahkemesidir (TMK m. 214).
Sıkça Sorulan Sorular
1. Mal rejimi seçilmezse hangi rejim uygulanır?
Eşler mal rejimi sözleşmesiyle başka bir rejim seçmemişse yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır (TMK m. 202).
2. Kaç tür mal rejimi vardır?
Türk Medeni Kanunu’nda dört mal rejimi vardır: edinilmiş mallara katılma (yasal rejim), mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı ve mal ortaklığı.
3. Mal rejimi evlendikten sonra değiştirilebilir mi?
Evet. Mal rejimi sözleşmesi evlenmeden önce veya sonra yapılabilir (TMK m. 203). Sözleşme noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır (TMK m. 205).
4. 2002’den önce evlenenler hangi mal rejimine tabidir?
1 Ocak 2002’ye kadar tabi oldukları mal rejimi devam eder. Eşler bir yıl içinde başka bir rejim seçmemişlerse 1 Ocak 2002’den geçerli olmak üzere yasal mal rejimini seçmiş sayılırlar (4722 sayılı Kanun m. 10).
5. Mal rejimi ne zaman sona erer?
Mal rejimi, eşlerden birinin ölümü veya başka bir mal rejiminin kabulüyle sona erer. Mahkemece evliliğin iptaline, boşanmaya veya mal ayrılığına geçilmesine karar verilmesi hâllerinde ise dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225).
Hukuki Uyarı: İşbu içerik genel bilgilendirme amaçlı olup, somut olayın özellikleri ve güncel mevzuat değişiklikleri uyarınca farklı sonuçlar doğabilir. Belirli bir uyuşmazlık veya hukuki süreç için profesyonel avukatlık hizmeti almanız önerilir.